بیروڕا
با كه‌ركوك بكه‌ینه‌ خاڵى كۆكه‌ره‌وه‌ نه‌ك په‌رتبوون
نەوزادی موهەندیس
له‌چوارچێوه‌ى ئه‌م نوسینه‌مدا ده‌رباره‌ى كه‌ركوك و گرنگیه‌كه‌ى وه‌ك به‌شێكى دانه‌بڕاو له‌ جه‌سته‌ و لاشه‌ى كوردستانى گه‌وره‌،نامه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ ڕابووردووى دوور و نزیك و ناشمه‌وێت برینه‌كان هه‌ڵبده‌مه‌وه‌ و گه‌ره‌كیشم نیه‌ لاپه‌ڕه‌ ڕه‌ش و خوێناویه‌كان و پڕ له‌ململانێ ناڕه‌واكانى نێوان سه‌ركرده‌ و هێزه‌ سیاسیه‌كانى ڕابووردوو په‌ڕه‌ په‌ڕه‌ بكه‌م،به‌ڵكو گه‌ره‌كمه‌ له‌ ئێستاوه‌ و له‌خاڵى چه‌قبه‌ستووى نزیكه‌ى 2 ساڵه‌وه‌ ده‌ستپێبكه‌م و هه‌نگاوێكیش به‌ره‌و ئاینده‌یه‌كى ڕۆشنتر هه‌ڵنێم.
كه‌ركوك شارێكى كوردستانیه‌ و ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ى جوگرافیا مێژووكرده‌كه‌ى كه‌ى باشورى كوردستانه‌وه‌ ،به‌ڵام ته‌واو كورد نشین نه‌بوه‌ و نیشه‌ و له‌ ئاینده‌شدا نابێت،بۆیه‌ ئه‌ركى كورد و هه‌موو پێكهاته‌كانى ترى عه‌ره‌ب و توركومان و كلدۆ ئاشوریه‌كانه‌ پێكه‌وه‌ بگه‌ڕێن به‌ شێوێن چاره‌سه‌رێكى گونجاودا بۆ ئه‌وه‌ى به‌رده‌وامى به‌ ژیان و مان و بونى خۆیان بده‌ن له‌و شاره‌دا،وه‌كو نمونه‌یه‌كى پێكه‌وه‌ژیانى نه‌ته‌وه‌ و ئاین و ئاینزا جیاوازه‌كان،با هه‌موان پێكه‌وه‌ وڵاتێكى وه‌كو سویسراى ناوجه‌رگه‌ى ئه‌وروپا بكه‌ینه‌ نمونه‌ بۆ پێكه‌وه‌ ژیان كه‌ 5 نه‌ته‌وه‌ و زمان و كه‌لتور و به‌رژه‌وه‌ندى جیاوازى تیادا ده‌ژى،به‌ڵام به‌بێ ئه‌وه‌ى تائێستا بچوكترین ناكۆكى و ململانێى توند له‌ نێوانیاندا ڕوویدابێت،نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ به‌ڵكو نمونه‌یه‌كى گه‌شه‌ له‌هه‌موو دونیادا بۆ پێكه‌وه‌ ژیان و ئاشتى و ئارامیش.
جا باكورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كى گه‌وره‌ و زۆر و وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ كه‌ركوك كه‌وتۆته‌ جوگرافیاى كوردستانه‌وه‌ و وه‌ك خاوه‌نى ڕاسته‌قینه‌و خه‌مخۆرى شاره‌كه‌ له‌دێر زه‌مانه‌وه‌ و وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ قوربانیه‌كى زۆر و گه‌وره‌ى داوه‌ له‌ پێناو مانه‌وه‌و به‌زیندوو هێشتنه‌وه‌ى شاره‌كه‌دا له‌ 100 ساڵى ڕابووردوودا،با له‌خۆیه‌وه‌ ده‌ستپێبكات،با هێز و سه‌ركرده‌ و پارته‌ سیاسیه‌كان ڕابووردوو له‌بیر بكه‌ن و به‌ره‌و ئاینده‌ بڕوانن و هه‌نگاو هه‌ڵنێن،با هه‌ریه‌كه‌یان كه‌مێك دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندى ته‌سكى حیزبى و ئیمتیازاتى پله‌ و پۆسته‌كان،با هه‌مووان گیانى كوردایه‌تیه‌كى ڕاسته‌قینه‌ پاڵنه‌ریان بێت بۆ ڕێككه‌وتن و لێكنزیكبونه‌وه‌ و دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رى هه‌موو كێشه‌ و ناكۆكیه‌كانى كه‌ 2 ساڵه‌ كه‌ركوك و كه‌ركوكیه‌كان بونه‌ته‌ قوربانى سه‌ره‌كى.با هیچ لایه‌ك ئه‌وى تر تاوانبار نه‌كات به‌ خیانه‌ت و وڵاتفرۆشى و ده‌ستێكه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ دوژمناندا،چونكه‌ به‌داخه‌وه‌ مێژوو و ڕابووردووى كه‌م هێز و سه‌ركرده‌ى سیاسى هه‌یه‌ به‌دوور بێت له‌و كارانه‌،بۆیه‌ گه‌ر ده‌تانه‌وێت كه‌ركوك بگه‌ڕێته‌وه‌ باوه‌شى دایكى كوردستانى نیشتیمان و كه‌ركوك ببێته‌وه‌ به‌ دڵ و قودسه‌كه‌ى كوردستان،ده‌ى له‌ به‌یانى زووتر نیه‌ كه‌ هه‌ردوو لایه‌نى سیاسى یه‌كێتى و پارتى ڕێكبكه‌ون و كێشه‌ى دانانى فه‌رمانبه‌رێك به‌ناویشانى((پارێزگار))مه‌كه‌نه‌ خاڵى چه‌قبه‌ستن و لێكدوركه‌وتنه‌وه‌ و دڕدۆنگى و لێكدابڕانى زیاتر،ده‌ى حیزبه‌ سیاسیه‌كانى ترى كوردستانى له‌كه‌ركوك ئێوه‌ش پاڵپشت و پشتیوان بن له‌دۆزینه‌وه‌ى ڕێگا چاره‌سه‌رێكدا،نه‌ك وه‌ك ئێستا ته‌نها ته‌ماشاكه‌ر و دووره‌ په‌رێز بن،چونكه‌ كه‌ركوك بۆ هه‌موانه‌ و به‌شى هه‌موانى پێوه‌یه‌ و هه‌موانیش به‌ ڕاست بێت یان نا له‌قۆناغى خه‌باته‌كانتاندا كه‌ركوك و جێگه‌كانى ترى ناوچه‌ دابڕاوه‌كانتان كردۆته‌ دروشمى هه‌ڵمه‌تى هه‌ڵبژاردنه‌كان و ده‌نگتان پێوه‌ كۆكردۆته‌وه‌،جا باهه‌ریه‌كه‌تان به‌هێنده‌ى قه‌واره‌ و قورسایى و جه‌ماوه‌رى خۆى له‌كه‌ركوكدا هه‌وڵ و هیمه‌تى چاره‌سه‌ریش بدات.
با پێكه‌وه‌ پارتى و یه‌كێتى كه‌ركوك و كێشه‌ و گرفته‌كانى بكه‌نه‌ خاڵى كۆكردنه‌وه‌ و لێكتێگه‌یشتنى زیاتر له‌ نێوانیاندا نه‌ك بیكه‌نه‌ خاڵى زیاترى په‌رته‌وازه‌بوون و لێكدابڕان.چونكه‌ كه‌ركوك زۆرى هه‌یه‌ به‌سه‌ر هه‌مووانه‌وه‌ و هه‌موانیش ئه‌ركیانه‌ تا ده‌توانن پارێزگارى لێبكه‌ن.
پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ ،بۆچى كه‌ركوك بۆ كورد و كوردستان گرنگه‌؟ بۆچى له‌م قۆناغه‌دا له‌هه‌موو كات گرنگتر و هه‌ستیارتره‌؟ئایا ده‌كرێت به‌سانایى واز له‌كه‌ركوك بهێنرێت؟یان دروشمه‌ دێرینه‌كه‌ى خه‌باتى شاخ و دواى ڕاپه‌ڕینى ساڵى 1991 بڵێینه‌وه‌ ((یا كه‌ركوك و خانه‌قین یا تاماوین ده‌جه‌نگین))؟
كه‌ركوك هه‌ر له‌مێژه‌وه‌ گرنگى جوگرافیایى و مێژوویى هه‌بوه‌ و تا ئێستاش هه‌ر ماویه‌تى، له‌ڕووى سیاسى و ئابورى و ئه‌منیه‌وه‌ گه‌لێك گرنگه‌،به‌گه‌ڕانه‌وه‌ى كه‌ركوك بۆ سه‌ر هه‌رێمى كوردستان و ته‌واوى ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كانى ترى كوردستانى باشوور له‌ڕووى ڕووبه‌رى زه‌ویه‌وه‌  فراوانتر و پانتر ده‌بێت و ده‌گاته‌ نزیكه‌ى 90 هه‌زار كیلۆمه‌ترى چوارگۆشه‌ كه‌ ئه‌مه‌ بۆخۆى ده‌بێته‌ له‌مپه‌ڕێكى ئه‌منى بۆ ته‌واوى باشورى كوردستان و له‌ڕووى سیاسى و ئابوریشه‌وه‌ كوردستان به‌هێزتر ده‌بێت نه‌ك وه‌ك ئێستا  ڕووبه‌رى هه‌رێم ته‌نها ده‌گاته‌ نزیكه‌ى 45 هه‌زار كیلۆمه‌ترى چوارگۆشه‌،له‌م قۆناغه‌دا گرنگى و كاریگه‌رى كه‌ركوك زیاتر وه‌ده‌ركه‌وتوه‌ بۆ هه‌موان له‌ كورد و عه‌ره‌ب و توركومان و مه‌سیحیه‌كانیش،چونكه‌ :
1. كه‌ركوك شارێكى گه‌وره‌ و گرنگه‌ له‌ ڕووى سیاسى و ئابوریه‌وه‌،به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ ڕووى سیاسیه‌وه‌ پێكهاته‌ى جیاوازى نه‌ته‌وه‌یى و ئاینى و مه‌زهه‌بى جیاوازى تیادایه‌ و هه‌ر لایه‌ك زۆرینه‌ بێت و باڵاده‌ست بێت ئه‌وا وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ عێراقێكى بچوككراوه‌ى له‌ ژێر ده‌ستدا بێت. و له‌ڕووى ئابوریشه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندى خاكى كه‌ركوك له‌ سه‌رزه‌وى و ژێر زه‌ویه‌كه‌ى به‌نه‌وت و غازى سروشتى و كانزاى گرانبه‌هاى تر له‌ هیچ لایه‌ك شاراوه‌ نیه‌وه‌ و كه‌ركوك لاى هه‌ر لایه‌ك  بێت ده‌توانێت بناغه‌ى ئابوریه‌كى به‌هێز و خۆشگوزه‌رانى و گه‌شه‌و پێشكه‌وتن وه‌دیبهێنێت.
2. له‌ڕووى ئه‌منیه‌وه‌،كه‌ركوك زۆر بایه‌خداره‌،چ بۆ هه‌رێمى كوردستان چ بۆ عێراق وه‌كو ده‌وڵه‌تى مه‌ركه‌زى،چونكه‌ ئه‌من و ئاسایشى هیچ لایه‌كیان مسۆگه‌ر نابێت به‌بێ كۆنتڕۆڵكردنى شارى كه‌ركوك،بۆیه‌ هه‌ر لایه‌ك هه‌وڵده‌دات كه‌ركوك له‌لاى خۆى بهێڵیێته‌وه‌.
3. كه‌ركوك بۆته‌ جێگه‌ى ته‌ماع و چاوتێبڕینى ده‌وڵه‌تى عێراق و هه‌رێمى كوردستان له‌ناوخۆ و دواتر توركیا و ئێران له‌ناوچه‌كه‌ و دورتریش بۆ زلهێزه‌كانى ڕوسیا و ئه‌مریكا و به‌ریتانیشـ ،كه‌ هه‌موان گه‌ره‌كیانه‌ به‌شێك یان جێپێیه‌كیان هه‌بێت له‌كه‌ركوكدا و بتوانن كۆنتڕۆڵى بكه‌ن و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ سیاسى و ئابوریه‌كانیشیان بپارێزن.
4. كه‌ركوك بۆ كورد له‌هه‌موان گرنگتره‌،چ له‌ڕووى سیاسى یان ئابورى ، یان ئه‌منیه‌وه‌ بێت یان له‌ڕووى مێژوو و جوگرافیاشه‌وه‌ بێت،بۆیه‌ باڵاده‌ستبوونى كورد له‌كه‌ركوك خه‌ون و خه‌یاڵه‌كانى كورد له‌سه‌ر زه‌مینه‌ى واقع ده‌چه‌سپێنێت و مافه‌ ڕه‌وا مێژوویه‌كانى بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌.
5. له‌ساڵى 2020دا له‌كه‌ركوك و ته‌واوى عێراقدا هه‌ڵبژاردنى ئه‌نجومه‌نى پارێزگاكان سازده‌درێت و له‌هه‌مان ساڵیشدا سه‌رژمێرى گشتى دانیشتوانیش ئه‌نجام ده‌درێت،كه‌ هه‌ردوو پڕۆسه‌كه‌ ده‌هێنێت كه‌ كورد له‌نێوخۆى خۆیدا ته‌با و برا و یه‌كگرتوو بن بۆ ئه‌وه‌ى پارێزگارێكى كورد هه‌ڵببژێرن و دیاریبكه‌ن و خزمه‌ت به‌ته‌واوى كه‌ركوك كه‌ركوكیه‌كان و كوردستانیش بكات و نماینده‌ى تایبه‌تى هیچ حیزب و سه‌ركرده‌یه‌كیش نه‌بێت.بۆیه‌ گه‌ره‌كه‌ پارتى و یه‌كێتى چۆن له‌به‌غداد كێشه‌ى وه‌زیرى دادیان به‌بێده‌نگى و هێمنى و دوور له‌ گرژى و ده‌مارگیرى و بیرى ته‌سكى حیزبایه‌تى چاره‌سه‌ركرد و بوه‌ مایه‌ى دڵخۆشى هه‌موان ئاوهاش ده‌توانن به‌ڕێكه‌وتنى نێوانیان و له‌گه‌ڵیشیدا پێكهاته‌كانى تر كێشه‌ى پارێزگارى كه‌ركوكیش چاره‌سه‌ر بكه‌ن و له‌كۆتایشدا هه‌موان براوه‌ و دوژمن دۆڕاو ده‌بێت.
بۆیه‌ له‌به‌ر ئه‌م هۆكارانه‌ ناكرێت به‌سانایى ده‌ست له‌كه‌ركوك هه‌ڵبگرین و پشتى تێبكه‌ین و بیخه‌ینه‌ ده‌ستى قه‌ده‌ر و چاره‌نوسێكى نادیاره‌وه‌ و بیكه‌ینه‌ قوربانى ململانێ ناڕه‌واكانمان، وله‌سه‌ر سینیه‌كى زێڕین پێشكه‌شى نه‌یارانى كورد و كوردستانى بكه‌ین و دواتریش فرمێسكى په‌شیمانى بۆ هه‌ڵڕێژین و دروشمه‌ دێرینه‌كه‌ بڵێینه‌وه‌ و تادوا تنۆكى خۆێنى نه‌وه‌كانیشمان هه‌ر له‌ خه‌باتى خوێناویدا بین،له‌كاتێكدا له‌ئێستادا زۆر به‌سانایى ده‌توانین دوور له‌ جه‌نگ و خوێنڕشتن كه‌ركوك و ته‌واوى ناوچه‌كانى تریش وه‌ده‌ستبێنینه‌وه‌ گه‌ر:
1. ده‌ستور بكه‌ینه‌ بنه‌ما و هه‌وڵى جدى بده‌ین بۆ جێبه‌جێكردنى ماده‌ى 140ى ده‌ستور  ئه‌وه‌ش به‌ یه‌ك و یه‌كگرتوویى و به‌هێزى و ته‌بایى ده‌بێت له‌ نێوان هه‌موو هێزه‌ سیاسیه‌كان چ له‌كوردستان و چ له‌ به‌غداش.
2.  یه‌ك و یه‌كگرتووى و هاوپه‌یمانى نێوان هه‌موو لایه‌نه‌ سیاسیه‌ كوردیه‌كان و به‌تایبه‌تیش حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانى كوردستان كه‌ خۆى له‌ پارتى و یه‌كێتیدا ده‌بینێته‌وه‌ وه‌ك دوو حیزبى خاوه‌ن هێز و نفوز و ئابورى و جه‌ماوه‌رى گه‌وره‌ ده‌توانرێت زۆرێك له‌ كێشه‌كان چاره‌سه‌ر بكرێن به‌قازانجى كورد و كوردستان.
3. ده‌سه‌ڵاتدارانى كوردستان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆلاى جه‌ماوه‌ر و متمانه‌ى گه‌له‌كه‌مان وه‌ده‌ستبێنه‌وه‌ و حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێكى شه‌فاف و به‌هێز و یه‌كگرتوو پێكه‌وه‌بنێن .
4.  هه‌وڵى خۆشگوزه‌رانى و دابینكردنى هه‌لى كار و یه‌كسانى و وه‌كیه‌كى و دادپه‌روه‌رى بده‌ن له‌هه‌موو بواره‌كاندا .
5.  دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌گه‌نده‌ڵى و پاوانخوازى ده‌سه‌ڵات.و هه‌وڵى پێكه‌وه‌نانى ده‌سه‌ڵاتێك و هێزێكى چه‌كدارى نیشتیمانى و داموده‌زگا نیشتیمانیه‌كان بده‌ن دوور له‌ مۆركى ته‌سكى حیزبایه‌تى و ناوچه‌گه‌رى.
ته‌نها به‌م كاره‌ ده‌كرێت كه‌ركوك و ته‌واوى ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كان بگه‌ڕێنرێنه‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمى كوردستان،به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ده‌بێت تاماوین وه‌كو عه‌ره‌به‌كان چۆن به‌بێ ده‌سه‌ڵاتى له‌ دووره‌وه‌ فرمێسك بۆ ئه‌نده‌لوسى له‌ده‌ستچوویان هه‌ڵده‌رێژن ئێمه‌ش وه‌كو كورد فرمێسكى په‌شیمانى وبێده‌سه‌ڵاتى بۆ كه‌ركوك هه‌ڵبڕێژین.

‌‌ زیاتر ...
ئاڵا ئەحمەد
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
شه‌هریه‌ احمد
ئاری عومه‌ر
ئازاد ئیبراهیم ئەحمەد
زۆرترین خوێندراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ